Historia

Grodzisk jest jedną z najstarszych osad znajdujących się na terenie Księstwa Sarmacji. Badania przeprowadzone przez Książęcy Instytut Archeologiczny wykazały, iż na obszarze dzisiejszej dzielnicy Grodziska — Przymorza już około 1000 lat p.n.e. istniały w epoce brązu osady kultury nazywanej przymorską lub przymorsko–grodziską. Rozwinęło się wówczas wytwarzanie ozdób i narzędzi z brązu (diademów, szpil, bransolet, berł sztyletowych i innych) oraz ceramiki o dużej różnorodności form i funkcji, w tym także drobnej plastyki — figurek ptaków, zwierząt, postaci ludzkich. Na naczyniach zaczęły pojawiać się ryty figuralne ze scenami kultu.

Pod koniec epoki brązu Grodzisk był dużą osadą obronną o powierzchni kilkudziesięciu tysięcy metrów kwadratowych, z trzech stron otoczoną wodami Zatoki Północnej. Około 400 r. p.n.e. rozwinęła się na ziemiach sarmackich kultura późnoprzymorska. Wyróżniały ją obrzędy grzebalne, w których stosowano oryginalne urny twarzowe i domkowe, zbliżone do etruskich. Urny twarzowe symbolizowały zmarłych, niekiedy ozdabiane były rysunkami. Około wieku później nastąpił upadek kultury przymorskiej, związany z przybyciem na wyspę nowych ludów ze wschodu (vide legenda o powstaniu Sarmacji). Przez wieki osada grodziska była jednym z ważniejszych centrów handlu bursztynem z Morza Sarmackiego oraz złotem z gór Kocich. Około VIII w. miał miejsce ogromny kataklizm — Grodzisk został doszczętnie zniszczony przez falę tsunami. Osady wówczas nie odbudowano.

Osadnicy na terenie Grodziska pojawili się ponownie dopiero w wieku XI. Miasto powstało na prawym brzegu rzeki Narwi, nad jej ujściem do Zatoki Północnej. Bliskie sąsiedztwo rzeki oraz dogodne warunki dla rozwinięcia żeglugi morskiej wpłynęły znacząco na rozwój osady. Teren ten znajdował się wówczas pod kontrolą tzw. czarnych książąt z Trzyczaszkowa, którzy pragnęli dokonać ekspansji na teren całej wyspy i zjednoczyć ją pod swym panowaniem. Ich rządy były surowe, oparte na bezlitosnym wyzysku ludności miejscowej. Z tego okresu pochodzi pierwszy spisany kodeks praw na ziemiach sarmackich, tzw. Kamień Dziesięciu Praw, który określał m.in. reguły przygotowania i przeprowadzania procesów, sprawy pożyczek, prawa ojców, prawa do ziemi, przestępstwa oraz sprawy związane z grzebaniem zmarłych. Wiele przestępstw, nawet tych, które obecnie uznalibyśmy za lekkie (np. zniewaga rycerza książęcego), karanych było śmiercią przez ścięcie, najsurowsze przez rozczłonkowanie.

Prawa miejskie Grodzisk otrzymał w roku 1199. Sercem miasta był (i jest do dzisiaj) rynek, położony na północ od ówczesnej przystani. Obszar między przystanią a rynkiem zamieszkiwany był przez drobnych rzemieślników oraz kupców, którzy sprzedawali swe towary przy trakcie wiodącym do rynku (obecnie ulica Świętojańska). Grodzisk był wówczas osadą targową. Miasta strzegł niewielki garnizon, liczący maksymalnie kilkunastu żołnierzy książąt trzyczaszkowskich, których celem było głównie dbanie o porządek w okolicach przystani oraz kontrola nad zbieraniem podatków przez władze miejskie. O porządek w mieście dbały oddziały milicji, utrzymywanej przez mieszczan i okolicznych włościan.

W roku 1260 został założony klasztor franciszkanów z kościołem Świętego Jerzego (położony przy Rynku, na rogu ulic Wielkiej i Świętojezierskiej). W kościele tym w roku 1277 odbył się synod, na którym podzielono na biskupstwa terytorium książąt trzyczaszkowskich, obejmujące terytorium całej wyspy, za wyjątkiem wyspy Troi. Grodzisk stał się wówczas stolicą biskupstwa północnego, a Trzyczaszkowo — południowego. Postanowiono wówczas zbudować katedrę Świętego Jana, która została ukończona w roku 1268. Wiek XIII jest okresem rozkwitu oraz Świetności kulturalnej Grodziska. Miasto rozwinęło się w kierunku zachodnim, sięgając swym obszarem obecnej ulicy Regencyjnej, zyskując wiele wspaniałych zabytków architektury gotyckiej (m.in. klasztor dominikanów z kościołem Św. Krzyża, ratusz, zamek na wschód od centrum miasta, wagę miejską). Na początku wieku XIV wybudowano stały most na rzece Narwi. W wiekach XIV i XV następowało umacnianie strategicznej pozycji centralnego ośrodka wymiany towarów z całej wyspy z zagranicą.

Druga połowa XVI i pierwsza połowa XVII wieku to szczytowy okres rozwoju miasta. W wieku XIV rozpoczął się proces degeneracji władzy książąt trzyczaszkowskich. Dwór, szargany intrygami i skandalami, tracił wpływy na wyspie, zaskarbiając sobie większą jeszcze, niż dotychczas nienawiść ludności miejscowej. Na początku wieku XV przeciwko władzy książęcej oficjalnie wystąpił hrabia Unisław, właściciel niemal całego północnego wybrzeża wyspy. Wraz ze swoimi sprzymierzeńcami opanował północ i środek wyspy, zatrzymując się na linii gór Czarnych. Swoją stolicą ustanowił Grodzisk, budując jako swoje wotum bezsprzecznie najpiękniejszy w mieście kościół Świętego Piotra. Dzięki złagodzeniu ucisku podatkowego miasto rozpoczęło się szybko rozwijać. Na drugim brzegu Narwi rozwinęła się osada przemysłowa z hutą miedzi, tartakiem, młynami zbożowymi, młynem kaszowym, młynem prochowym, młotem mechanicznym do kucia żelaza i papiernią. Mieszczanie zaczęli upiększać swoje miasto. Kamienice otrzymały renesansowe elewacje, ratusz został znacznie rozbudowany, by swoim wyglądem głosić potęgę miasta.

W wieku XVIII osłabione do tej pory państwo trzyczaszkowskie odzyskało siły. W wyniku przewrotu pałacowego został brutalnie zamordowany książę Leszek Czerwony. Władzę objął dotychczasowy kanclerz Lazarus. W wyniku wojny, która wybuchła rok później, w roku 1702, potomek hrabiego Unisława, Brzetysław, został wyparty z wyspy. Kanclerz postanowił nazwać wyspę od swego imienia — Lazarią, oraz ogłosił się w asyście biskupa trzyczaszkowskiego „królem w Lazarii”. Nowi władcy przyczynili się do upadku Grodziska. Za wsparcie, jakiego udzieliło wojskom Brzetysława, miasto pozbawione zostało samorządu oraz wielu dotychczasowych przywilejów, a na jego czele postawiony został wojskowy zarządca. Miasto straciło do roku 1799 ponad 70% swojej populacji, wiele domów zostało opuszczonych oraz zburzonych.

Wiek XIX przynosi ożywienie dla Grodziska. Do miasta dociera rewolucja przemysłowa, przynosząc poprawę bytu ludności miasta i okolic. W międzyczasie do władzy w królestwie Lazarii dochodzi burżuazja, przemieniaj±c państwo w monarchię konstytucją z przedstawicielstwem najbardziej zamożnych warstw w postaci parlamentu. W II poł. XIX w. Grodzisk staje się centrum kulturalnym i naukowym na wyspie. Niebagatelną rolę odegrało na tym polu Grodziskie Towarzystwo Naukowe, cenione za swoje publikacje dotyczące historii ziem sarmackich. Zaczęły ukazywać się wówczas liberalny „Tygodnik Grodziski” oraz konserwatywne „Czasy”, które stały się niebawem silnymi ośrodkami opiniotwórczymi.

Wiek XX jest okresem spokojnego rozwoju miasta. Miasto, pomimo znacznego oddalenia od stolicy, osiągnęło wówczas obecną powierzchnię, stając się największym ośrodkiem na terytorium wyspy.

Na początku wieku XXI wieku, w maju 2002 r. nastąpiły zmiany w strukturach państwowych na terenie wyspy. W niewyjaśnionych okolicznościach władzę przejął Piotr Mikołaj, który ogłosił się księciem oraz nazwał państwo Sarmacją, a stolicę przeniósł do Grodziska. W mieście powstało nowe osiedle Morskie. Nastąpił szeroki rozwój gospodarczy jak i kulturalny miasta. Państwu zostały nadane nowe prawa, na czele z konstytucją gwarantującą szeroki zakres swobód. Nastąpił gwałtowny wzrost liczby ludności na wyspie, związany z napływem emigrantów z okolicznych krain…