Zabytki kl. 0

Na początku wieku XV przeciwko władzy książęcej oficjalnie wystąpił hrabia Unisław, właściciel niemal całego północnego wybrzeża wyspy. Wraz ze swoimi sprzymierzeńcami opanował północ i środek wyspy, zatrzymując się na linii gór Czarnych. Swoją stolicą ustanowił Grodzisk, w którym wybudował wiele pięknych, stojących do dzisiejszgo dnia budowli. Jemu to właśnie Biblioteka Unisławowska zawdzięcza swoją nazwę.

Wspaniały klasycystyczny gmach biblioteczny wznieśli następcy hrabiego Unisława, prawdopodobnie według projektu architektów Ch. Gargulca i P.F. Bastardeux. Na ciężkim cokole parteru, pokrytym boniowaniem, stanęła koryncka kolumnada, z portykiem w środku, kryjąca za sobą dwie górne kondygnacje. Budowlę zwieńczyła tralkowa balustrada. Po epidemii cholery 1831 przed Biblioteką stanęła fontanna z posągiem greckiej bogini zdrowia Higei. W roku 1947 tajemnicza eksplozja w podziemiach gmachu zburzyła częściowo budynek, który też spłonął. Sprawców nie ujęto, jednak podejrzenia spadły na znanego bimbrownika–amatora, pracującego w bibliotece na stanowisku kustosza, Jana Maria Tremens. Szczęśliwie ocalałe w znacznej mierze zbiory, ewakuowano na czas. Odbudowę, przywracającą klasycystyczny wygląd tak bryle, jak i wnętrzom, zakończono w 1956 roku.

Jan „Pinki” Stadnicki
Minister Dziedzictwa Narodowego

W latach 2002–2003 schody przed głównym wejściem były miejscem, w którym można było spotkać jedynego żebraka Księstwa Sarmacji, Incisive. Dopiero pod koniec swojego życia, żebrak przeniósł się do własnej chatki. Jednak spędzona pod bramą Biblioteki sroga, grodziska zima spowodowała jego rychłe odejście. Do dziś, przechodząc obok wejścia do Biblioteki, mieszkańcy Grodziska popadają w zadumę i wspominają starca, siedzącego na schodach z pogiętą puszką i zbiorem cennych ksiąg.

Cmentarz daleko za starymi murami miasta był umieszczony, by zaraza nijaka przeleźć z niego nie chciała. Wokół niego mury kamienne wzniesione zostały, przez wieki całe w coraz to innym miejscu stawiane, by plac nowy dla zmarłych był dostępny, istny labirynt tworząc. Brama onegdaj piękna, rzeźbiona w brązie ku ziemi jednym skrzydłem się chyli, jakby pokłon zmarłym i kaplicy stojącej przy niej oddać chciała.

A kaplica owa niezwykła. I choć dawno nikt przy niej liści posprzątać nawet nie chciał, spadających ze starych drzew bez ruchu górującym nad tym wspaniałym przybytkiem, to dostojeństwo jej przez gałęzie czerwienią cegieł przebija. Ciemne oczodoły dawno wybitych okien na mogiły patrzą, niejednokrotnie prastare, kopcami niewielkimi będące, bez pomnika czy znaku jakiego kto i jak długo spoczywać tu może, czasem młodsze znacznie, choć po mchu samym poznać można, że lat kilkaset mieć mogą.

Są tu mogiły i duże i małe. Niektóre przepychem swym zadziwić mogące nie jedno mieszkanie, na które właściciel grosza skąpił, niektóre zaś tak proste, że nieuważny żałobnik przechodząc po nim nawet zauważyć tego nie zdołał.

Tak właśnie na dzień dzisiejszy cmentarz stary wygląda, co słowem swym świadczyć mogę.

Incisive